Καπιταλισμός, κομμουνισμός και το παράδειγμα των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων.

Το αποκρυμμένο μήνυμα των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων στη σημερινή εκκλησία

Από τον Κωστή Κοσμέα*

Ένα εδάφιο στην Αγία Γραφή το οποίο «πονάει» πολλούς χριστιανούς απολογητές του καπιταλισμού, είναι αυτό που βρίσκεται στο Κεφάλαιο 4 των Πράξεων των Αποστόλων, εδάφιο 32 κ.ε. («και ουδέ εις τι των υπαρχόντως αυτώ έλεγεν ίδιον είναι, αλλ’ ήν αυτοίς άπαντα κοινά… ουδέ γαρ ενδεής τις υπήρχεν εν αυτοίς· όσοι γαρ κτήτορες χωρίων ή οικιών υπήρχον, πωλούντες έφερον τας τιμάς των πιπρασκομένων… διεδίδετο δε εκάστω καθότι αν τις χρείαν είχεν») και προσπαθούν γι’ αυτό να το αλλοιώσουν (αν όχι να το αποσιωπήσουν) είτε πνευματικοποιώντας το, ότι δήθεν αναφέρεται με όρους αγάπης, ότι ήταν ανοιχτοί στα αισθήματά τους κτλ. είτε να το απαξιώσουν απλά λέγοντας ότι «ε, αυτό δεν κράτησε για πολύ». Το περίεργο όμως είναι που δεν παίρνουν αυτό το εδάφιο –όσοι τουλάχιστον δεν το περνούν γρήγορα-γρήγορα– κατά κυριολεξία ενώ άλλα τα παίρνουν κυριολεκτικά. Αυτό ήταν πάντα η απορία μου: πως κάποια πράγματα τα δέχονται κυριολεκτικά και κάποια άλλα μεταφορικά! Με ποιο κριτήριο για παράδειγμα παίρνουν κυριολεκτικά το εδάφιο στην Προς Κορινθίους Α’ 14:34 («αι γυναίκες υμών εν ταίς εκκλησίαις σιγάτωσαν· ου γάρ επιτέτραπται αυταίς λαλείν») και βγάζουν με αυτό συγκεκριμένα ότι… δεν πρέπει να προσεύχονται την ώρα του Δείπνου (!) ενώ αυτό το εδάφιο με το πώς λειτουργούσαν οι πρώτες χριστιανικές κοινότητες για παράδειγμα το παίρνουν μεταφορικά; Πώς λένε ότι κάτι ήταν για τότε, ενώ κάτι άλλο αφορά και το σήμερα; Μα και αν αυτό δεν κράτησε για πολύ, τότε αυτό είναι μάλλον κάτι για το οποίο πρέπει να προβληματιζόμαστε και όχι να καγχάζουμε γιατί ήταν προς εξαφάνιση σύμφωνα με την καπιταλιστικά αναθρεμμένη λογική μας που βλέπει ουτοπικό κάθε τι έξω από αυτήν, δεδομένου ότι υπό αυτές τις συνθήκες μας πληροφορεί το σχετικό απόσπασμα ότι η εκκλησία αύξανε.

Η πραγματικότητα είναι η εξής: ότι αποφεύγεται συστηματικά κάθε αναφορά σε αυτό το εδάφιο, στο χαρακτήρα δηλαδή των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων και αυτή η αποσιώπηση κάθε άλλο παρά τυχαία είναι. Στην πραγματικότητα στοχεύει στο να συγκαλύψει την άβυσσο που χωρίζει αυτές τις κοινότητες από τη σημερινή Εκκλησία, την ταγμένη με το υπάρχον κατεστημένο σύστημα — και σε ορισμένες περιπτώσεις αποθεώνοντάς το[1].

Μην ξεχνάμε ότι ο οργανωτικός χαρακτήρας των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων ήταν καταρχήν σε ευθεία αντίθεση με τον τρόπο κοινωνικής οργάνωσης του τότε κατεστημένου συστήματος (μήπως γι’ αυτό κυρίως τους κυνηγούσαν τους χριστιανούς ενώ σήμερα δεν τους κυνηγάει κανείς στο δυτικό κόσμο;)

Την περίοδο εκείνη η χριστιανική εκκλησία ήταν πολύ ριζοσπαστική ως δομή. Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ήταν ένα πολύ αυστηρά ιεραρχικά δομημένο σύστημα και η πρώτη χριστιανική κοινότητα των Ιεροσολύμων ήταν πραγματικά μια «όαση κομμουνισμού μέσα στη δουλοκτητική κοινωνία». Για να δείξουμε πιο απλά αυτή την αντίθεση: η πολιτειακή οργάνωση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ήταν κάθετη, ενώ των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων οριζόντια. Στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία υπήρχε ανισότητα, φτώχεια. Στις πρώτες χριστιανικές κοινότητες δεν υπήρχε κανείς φτωχός («ουδέ γαρ ενδεής τις υπήρχεν εν αυτοίς»).

Όλη η Αγία Γραφή είναι θεόπνευστη και ωφέλιμη δεν λέγεται; Άρα για να το διασώσει αυτό το εδάφιο ο Θεός μέσω του Ευαγγελιστή Λουκά στη Γραφή, μήπως υπάρχει κάποιος λόγος;

Τότε λέγεται, αμέσως μετά απ’ τα εδάφια αυτά (Πραξ. 2:47), ότι οι πιστοί της πρώτης χριστιανικής εκκλησίας αύξαναν με γεωμετρική πρόοδο κάθε μέρα! Όχι άντε μια φορά το χρόνο. Γιατί η Χριστιανική κοινότητα ήταν κάτι στο οποίο οι άνθρωποι ήθελαν να ενταχθούν; Μόνο χάριν ενός σπουδαίου πνευματικού μηνύματος;

Κάποιοι νομίζουν ότι ο άνθρωπος της εποχής εκείνης ήταν κάτι διαφορετικό από τον σημερινό, ένας ιδανικός τύπος ανθρώπου, ότι ήταν τόσο αθώος, τόσο πνευματικός, τόσο ειλικρινής στις προθέσεις του. Τα βλέπουν όλα πνευματικά και παραβλέπουν άλλους πολύ σημαντικούς παράγοντες όπως ήταν οι υλικοί όροι. Είναι πολύ μονόπλευρο να βλέπει κανείς την επιτυχία του Χριστιανισμού σε αυτά τα πρώτα χρόνια μονάχα με πνευματικούς όρους, μονάχα δηλαδή στο επίπεδο ενός σπουδαίου πνευματικού μηνύματος· αν θέλουμε να πούμε τα πράγματα όπως είναι, πρέπει κανείς να τη δει επίσης στη συνεπή και πολύ καλά μελετημένη δημιουργία θεσμίσεων για να εξυπηρετούν τις ανάγκες της κοινότητας.

Ας δούμε τι λέει σχετικά ο Helmut Koester, Καθηγητής Καινής Διαθήκης και Εκκλησιαστικής Ιστορίας της Θεολογικής Σχολής του Χάρβαρντ:

Νομίζω ότι και μόνο επειδή τουλάχιστον συγκεκριμένα τμήματα της πρώιμης Χριστιανικής ιεραποστολής ήταν προσηλωμένα στη δημιουργία μιας νέας κοινότητας, γι’ αυτό το λόγο το κίνημα ήταν επιτυχές. Τώρα, τι σημαίνει «νέα κοινότητα»; Επιτρέψτε μου να μιλήσω γι’ αυτό σε δύο διαφορετικά επίπεδα. Ένα ήταν σίγουρα ότι το μήνυμα που κηρυττόταν εδώ υποσχόταν δώρα, πνευματικά δώρα, σε ανθρώπους που πήγαιναν πέρα από την καθημερινή εμπειρία ζωής και υποσχόταν επίσης αθανασία, μια μελλοντική ζωή που θα ήταν απελευθερωμένη από την αρρώστια και από την ασθένεια και από τη φτώχεια, και την ατομική απομόνωση. Υπάρχει ένα μέλλον για το άτομο. Και το μήνυμα της πιθανότητας για ένα ανθρώπινο ον να σχετίζεται με κάτι που είναι πέρα από τις δυνάμεις αυτού του κόσμου ήταν σίγουρα ένα μεγάλο κίνητρο. Αλλά αυτό από μόνο του δεν θα ήταν αρκετό. Νομίζω πως είναι ένας πολύ σημαντικός πνευματικό-θρησκευτικός παράγοντας. Αλλά δεν θα ήταν αρκετός, γιατί, παρ’ όλα τα μεγαλεία της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, οι άνθρωποι ζούσαν στον κόσμο στον οποίο υπήρχε ανισότητα, υπήρχε μεγάλη φτώχεια από τη μια μεριά και τεράστιος πλούτος στα χέρια πολύ λίγων ανθρώπων. Υπήρχαν αρρώστιες και ασθένειες και δεν υπήρχαν δημόσιες υπηρεσίες υγείας, και οι γιατροί ήταν ακριβοί.

Τώρα εδώ είναι επίσης το ζήτημα της ανισότητας που η Ρώμη πραγματικά ενίσχυσε μέσω του συστήματος του Αυγούστου. Η Ρώμη είναι ένα πολύ αυστηρό ιεραρχικό σύστημα, στο οποίο ο αυτοκράτορας βρίσκεται στην κορυφή, όλη τη διαδρομή ως επάνω και στη συνέχεια όλες οι ευλογίες του κόσμου που έρχονται στους ανθρώπους έρχονται από επάνω. Ο αυτοκράτορας είναι ο αγωγός με το θείο κόσμο. Και αν είσαι στον πάτο αυτής της κοινωνικής πυραμίδας, όχι και πολλά πράγματα φτάνουν κάτω σε σένα πια. Η δουλεία σιγά-σιγά περιοριζόταν, αλλά εξακολουθούσε να υφίσταται.

Τώρα η Χριστιανική κοινότητα, όπως την έχουμε λεπτομερώς στις επιστολές του Παύλου, αρχίζει με μια φόρμουλα που είναι μια βαπτιστική φόρμουλα, η οποία λέει ότι στον Χριστό δεν υπάρχει ούτε Ιουδαίος ούτε Έλληνας, δεν υπάρχει ούτε αρσενικό ούτε θηλυκό, δεν υπάρχει ούτε δούλος ούτε ελεύθερος. Αυτό είναι μια κοινωνιολογική φόρμουλα που ορίζει μια νέα κοινότητα. Εδώ είναι μια κοινότητα που σας καλεί, που σας κάνει έναν ίσο με όλα τα άλλα μέλη της κοινότητας. Που δεν σας δίνει τίποτα μειονεκτήματα. Αντιθέτως, δίνει ακόμη και στον τελευταίο δούλο προσωπική αξιοπρέπεια και στάτους. Επιπλέον, η εντολή της αγάπης είναι κατηγορηματική. Δηλαδή, η φροντίδα του ενός για τον άλλον είναι πολύ σημαντική. Οι άνθρωποι βγαίνουν από την απομόνωση. Αν είναι πεινασμένοι, ξέρουν που να πάνε. Αν είναι άρρωστοι, υπάρχει ένας μεγαλύτερος που θα θέσει τα χέρια του επάνω τους για να τους θεραπεύσει.[2]

Και πιο συγκεκριμένα, για να επιστρέψουμε στο εδάφιο, είναι πέρα για πέρα εμφανές ότι υπάρχει μια εννοιολογική αλλά και πραγματική σύγκλιση της κομμουνιστικής αρχής «από τον καθένα σύμφωνα με τις ικανότητές του, στον καθένα σύμφωνα με τις ανάγκες του» με τον τρόπο λειτουργίας των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων έτσι όπως μας διασώζεται στις Πράξεις των Αποστόλων. Ο κομμουνισμός στις χριστιανικές αυτές κοινότητες δεν περιοριζόταν μόνο στη μορφή των διαρκών κοινών γευμάτων, όπως λάθος θεωρείται από ορισμένους. Στα εδάφια 44, 45 αλλά και Πράξ. 4:32 αναφέρεται ξεκάθαρα μια πλήρη κοινοβιακή ζωή («πάντες… ήσαν ομού»), που επεκτείνεται σε όλους τους τομείς της παραγωγής («…τα κτήματα…»), της διανομής («…διεμοίραζον…») και της ανταλλαγής («…καθ’ ην έκαστος είχε χρείαν»). Ακριβώς δηλαδή οι αρχές ενός κομμουνιστικού συστήματος.

Δεν με ενδιαφέρει εδώ η πρόχειρη και αυθαίρετη προσέγγιση το αν ο Μαρξ δανείστηκε από εκεί τις αρχές του κομμουνισμού του κι αν ο μπαμπάς του τον προόριζε για παπά. Με ενδιαφέρει αυτό που λέει: ότι στα χωρία αυτά περιγράφεται ξεκάθαρα η λειτουργία των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων με βάση κομμουνιστικές αρχές, όσο και αν δεν αρέσει αυτό σε ορισμένους, όσο κι αν ξινίζουν τα μούτρα τους, όσο κι αν προσπαθούν να τις δαιμονοποιήσουν αναφερόμενοι στο σύστημα που γνώρισε ο κόσμος τον 20ό αι. στις ανατολικές χώρες ή ανάγοντάς το στο επιχείρημα ότι ο κομμουνισμός είναι μια αθεϊστική κοσμοθεωρία, άρα δεν είναι δυνατόν να υπάρχει μέσα στο Λόγο του Θεού.

Διότι εκτός του ότι ο Μαρξισμός δεν είναι τόσο αθεϊστική κοσμοθεωρία όσο θέλει να φαίνεται (ολόκληρη η πορεία της ιστορίας στο Μανιφέστο σκιαγραφείται στο γενικό πνεύμα της χριστιανικής ερμηνείας της ιστορίας όπως περιγράφει στο βιβλίο του ο Löwith [3] – κατ’ αρχάς, όπου υπάρχει γραμμική εξέλιξη προς μία τελείωση είναι επηρεασμένο από το χριστιανισμό) με τη λογική ότι ο Μαρξισμός είναι μια αθεϊστική κοσμοθεωρία, μαζί με τα νερά (υλιστική αντίληψη της ιστορίας που πετάει έξω το Θεό) πετάμε και το μωρό από την μπανιέρα (ισότητα, κοινωνική δικαιοσύνη, αγώνες για ελευθερία, δικαιώματα κτλ.) γινόμενοι έτσι λάδι στα γρανάζια του καπιταλισμού και με αυτόν τον τρόπο οι καλύτεροι και χρησιμότεροι απολογητές του.

Το να αντιμετωπίσεις το Μαρξισμό και –το σημαντικότερο– ό,τι αυτός σχετίζεται ως απλά μια κοσμοθεωρία που είναι αθεϊστική και έτσι να έχεις μια δικαιολογία να τον απορρίψεις, είναι μια βολική και έντεχνη απάντηση προκειμένου να καλύψεις το αντικομμουνιστικό σου μένος και ένα καλό άλλοθι για να αποφύγεις τη ριζική κριτική της κοινωνίας στην οποία ζεις, να κλείσεις τα μάτια σου απέναντι στις αδικίες της και να δικαιολογήσεις με τη λογική του μη χείρον βέλτιστον ένα συστηματάκι στο οποίο είσαι πάρα πολύ καλά βολεμένος, ένα συστηματάκι στο οποίο η Santander, η μεγαλύτερη τράπεζα της Ισπανίας, οκταπλασίασε τα κέρδη της μόνο το δεύτερο τρίμηνο του 2013 με κέρδη 1,05 δις[4] σε μια χώρα που έχει 5 εκατ. ανέργους· στη Γερμανία, η Deutche Bank έχει 8,2 δις κέρδη μόνο το δεύτερο τρίμηνο του 2013[5] σε μια χώρα με 16 εκατ. φτωχούς και ανέργους, το σύστημα που κάνει πλούσιους τους χρυσοκάνθαρους του χρηματιστηρίου και κάνει φτωχό τον κύριο Γιώργο, τον Θανάση, την Μαρία, την κυρία Γεωργία είτε με πράσινη είτε με γαλάζια εκδοχή (δεν θα μιλήσω για τα παιδιά της Αφρικής όπου το 1/2 του συνολικού της πληθυσμού ζει με λιγότερο από 1 δολάριο τη μέρα και κάθε λεπτό ένα παιδί πεθαίνει εκεί από ιλαρά ενώ το εμβόλιο για την ασθένεια κοστίζει όσο 1 δολάριο για κάθε παιδί – έχει γίνει μια ρομαντική πονόψυχη ιστοριούλα αυτό), το σύστημα που επιτρέπει το 1% των κατοίκων του πλανήτη να διαθέτει το 57% του παγκόσμιου πλούτου, επιτρέπει στο μεγάλο κεφάλαιο να κρύβεται και να κινείται σε ολόκληρο τον κόσμο ενώ εσύ δεν μπορείς να κινηθείς και πληρώνεις διόδια για να πας από δω στη Θήβα. Και αυτό το σύστημα το υποστηρίζουμε (ή τουλάχιστον δεν λέμε τίποτε ενάντιά του) διότι… «τί κομμουνιστές θα γίνουμε;

Ε τότε συγγνώμη, αλλά είχε δίκιο ο Μαρξ όταν έλεγε ότι «η θρησκεία είναι το όπιο του λαού», αφού με τη λογική αυτή απονομιμοποιούμε και μπλοκάρουμε προκαταβολικά κάθε κριτική εναντίον των κοινωνικών αδικιών σε τούτο τον… μάταιο κόσμο. Και με αυτές τις χονδροειδείς μισαλλόδοξες αφοριστικές αντιλήψεις προσφέρουμε θυμιάματα στον καπιταλισμό. Για να μην θυμηθούμε εδώ ότι με τέτοιες μισαλλόδοξες αντιλήψεις έφτασε η εκκλησία να συνταχθεί ακόμα και με το χιτλερικό καθεστώς (και δεν μιλάω μόνο για την Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία με το Reichskonkordat αλλά και την Ευαγγελική — μας πληροφορεί γι’ αυτό λεπτομερέστατα ο ίδιος ο Δημ. Καλοποθάκης σε άρθρο του τού 1933 [6]) γιατί… θα μας πάρουν οι κομμουνιστές τα σπίτια, θα μας πάρουν τις γυναίκες, θα μας πάρουν τα παιδιά (όλη αυτή την προπαγάνδα που «έτρωγε» χρόνια η φουκαριάρα η γριούλα στο χωριό, φοβούμενη μήπως και χάσει το καλυβάκι της και της υφαρπάζανε την ψήφο) και τώρα σας τα παίρνουν η Eurobank, η Πίστεως, η Αγροτική, η HSBC, οι off-shore…

Για ποια χριστιανική κοινότητα μιλάμε μετά που λειτουργούσε εντελώς αντίθετα με την καθεστηκυία τάξη και «μην συσχηματίζεσθαι τω αιώνι τούτω»;

Και να αφήσουμε εδώ τις φιλοσοφίες περί ανθρώπινης ατέλειας (περί εγωκεντρικής ανθρώπινης φύσης και άλλα τέτοια) που βέβαια τις θυμόμαστε όλως τυχαίως μόνο στην περίπτωση του κομμουνισμού. Στην περίπτωση του καπιταλισμού ούτε λόγος! Αλλά τώρα όμως που όλα αυτά έφτασαν στην πόρτα μας και άγγιξαν τα πορτοφόλια μας και δεν αφορούν μονάχα κάποιους μετανάστες στο κέντρο της Αθήνας και η ιστορία για τα παιδιά της Αφρικής ακουγόταν πάντα σαν να αφορά έναν άλλον κόσμο κατάλληλο μονάχα για σενάρια του National Geographic, τώρα αρχίσαμε να λέμε κάποια πράγματα. Τώρα όμως που το κέρδος αρχίζει και απομυθοποιείται λόγω της κρίσης, τώρα καταλαβαίνουμε κάποια πράγματα που έλεγε η Γραφή («Μη θησαυρίζετε υμίν θησαυρούς επί της γης, όπου σης και βρώσις αφανίζει…»). Και το κέρδος είναι συνώνυμο του καπιταλισμού.

Γιατί αν εσύ θεωρείς ελευθερία σου να βγάζεις κέρδος στύβοντας, πατώντας, λιώνοντας εργατικά πτώματα σε ολόκληρη τη γη, τότε αναρωτιέμαι, πώς μπορείς να κατανοήσεις στο κεφάλι σου την έννοια του ανταγωνισμού. Να φέρουμε ένα παράδειγμα κλείνοντας. «Να γίνει ανταγωνιστική η ελληνική οικονομία» ακούμε συνεχώς. Σε ένα παγκοσμιοποιημένο, άκρατο, με συσσωρευμένα κέρδη καπιταλισμό για να γίνεις ανταγωνιστικός ως εργαζόμενος, με ποιόν θα ανταγωνιστείς; Με τον Πακιστανό της κλωστοϋφαντουργίας του ZARA; Με 38 το μήνα; Και 380 νεκρούς; Η Εκκλησία λοιπόν συμπορεύεται και καθαγιάζει AYTO το σύστημα, αρκεί εμάς να μας εξασφαλίζει μια ήρεμη και άνετη μικροαστική ζωούλα; Μήπως λοιπόν κάτι θέλει να μας πει το παράδειγμα της πρώτης εκκλησίας;


[1] Το Βατικανό σύμφωνα με αποκαλύψεις του Guardian διαθέτει ακίνητη περιουσία αξίας 680 εκατομμυρίων ευρώ στο Λονδίνο, το Παρίσι και την Ελβετία, ενώ θεωρείται ο βασικός αποδέκτης του βρώμικου ιταλικού χρήματος και ένα από τα πιο σημαντικά κράτη ξεπλύματος χρήματος. Πρβλ. http://www.theguardian.com/world/2013/jan/21/vatican-secret-property-empire-mussolini
Όσο για την αξία της ορθόδοξης εκκλησιαστικής περιουσίας, αν και αυτή σκοπίμως συσκοτίζεται από την ίδια την Εκκλησία, εκτιμάται ότι είναι πολλά δισ. ευρώ (γη, 1.300.000 στρέμματα, Πρβλ. Ελευθεροτυπία (8/5/99), ακίνητα, μετοχές, καταθέσεις, τίτλοι Δημοσίου, ενοίκια…)

[2] Πρβλ. http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/why/appeal.html

[3] O Löwith στο βιβλίο του Μeaning in History, δείχνει πώς το κομμουνιστικό «πιστεύω» είναι μια παραμόρφωση του χριστιανικού μεσσιανισμού. Πρβλ. Löwith, Κ., Meaning in History, Chicago and London: The University of Chicago, 1949.

[4] Πρβλ. Οικονομική αναφορά 2Q2013 http://www.santander.com/csgs/StaticBS?ssbinary=true&blobkey=id&blobcol=urldata&SSURIsscontext=Satellite+Server&blobheadervalue1=application%2Fpdf&blobwhere=1278697102868&SSURIsession=false&blobheadervalue2=inline%3B+filename%3D335%5C324%5CFolleto+2T13+ingles.pdf&SSURIapptype=BlobServer&blobtable=MungoBlobs&SSURIcontainer=Default&blobheadername1=content-type&blobheadername2=Content-Disposition#satellitefragment

[5] Πρβλ. οικονομική αναφορά DB https://www.db.com/ir/en/content/ir_releases_2013_4322.htm

[6] Πρβλ. http://www.gec.gr/index.php/el/bibliothikh/3-endiaferouses-meletes/31-2009-10-03-17-47-32

*Ο Κωστής Κοσμέας, είναι Κοινωνικός Επιστήμονας με M.Sc. στην Πολιτική Επιστήμη και Ιστορία

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.