Ο Χριστιανισμός μπροστά στην πολυπολιτισμικότητα. Του Κωστή Κοσμέα

Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι που βρίσκεται το πρόβλημα αλλά ποιος φέρει τη λύση του

Η παγκοσμιοποίηση των τελευταίων χρόνων έθεσε ως αναμφισβήτητο γεγονός την πολυπολιτισμικότητα και τη διατήρηση της διαφορετικότητας στις σύγχρονες κοινωνίες. Αυτό που στην ουσία έκανε η παγκοσμιοποίηση είναι να εκθέσει τα όρια των παγιωμένων εθνικών ταυτοτήτων στις πιέσεις της διαφοράς, της «ετερότητας» και της πολιτιστικής ποικιλομορφίας. Οι πιέσεις ωστόσο αυτές προκάλεσαν και προκαλούν συχνά αντίρροπες δυνάμεις, γεγονότα που έρχονται να δημιουργήσουν καταστάσεις που εύκολα μπορούν να μεταφραστούν ως σύγκρουση των πολιτισμών και πολλές φορές να προωθηθούν ως τέτοιες ακόμα και από χριστιανούς. Και είναι αλήθεια ότι η σύγκρουση των πολιτισμών βρίσκει πρόσφορο έδαφος στη διάσταση της θρησκείας. Συνεχώς ακούμε περιστατικά που έχουν ως επίκεντρο τη θρησκεία. Πότε σημειώνονται επιθέσεις από ομάδες φονταμενταλιστών ισλαμιστών, πότε κάποιος χριστιανός πάστορας απειλεί ότι θα κάψει το Κοράνι. Πού βρίσκεται η ρίζα του προβλήματος; Ο καθένας θα απαντούσε με ευκολία σε αυτό το ερώτημα – ίσως και με περίσσιο πάθος: η ρίζα του προβλήματος είναι οι «άλλοι»… Η συζήτηση είναι ατέρμονη. Το ουσιαστικό ερώτημα κατά τη γνώμη μου δεν είναι που βρίσκεται το πρόβλημα αλλά ποιος φέρει τη λύση του.

Πριν κάποια χρόνια είχε διεξαχθεί μια ιστορική συζήτηση σε ένα πανεπιστήμιο της Γερμανίας μεταξύ του τότε καρδινάλιου Joseph Ratzinger (γνωστού ως Πάπα Βενέδικτου ΙΣΤ΄) και του Γερμανού πολιτικού φιλόσοφου Jürgen Habermas. Ο Habermas, με λίγα λόγια, είναι ο τελευταίος επιζών της λεγόμενης Σχολής της Φρανκφούρτης, μια νεομαρξιστική σχολή που δημιουργήθηκε ως αποτέλεσμα της σύνδεσης του Marx με τον Freud, και είναι ίσως περισσότερο γνωστός για τη διατύπωση της έννοιας της «δημόσιας σφαίρας» και της «θεωρίας της επικοινωνιακής δράσης». Αυτό που είναι ενδιαφέρον σε αυτή τη συζήτηση είναι ότι στον απόηχό της διατυπώθηκαν κάποια σημαντικά πράγματα, όχι τόσο από τον Ratzinger, όπως θα περίμενε κανείς, αλλά από τον Habermas, τα όποια έχει λησμονήσει η χριστιανική Δύση και τα οποία είναι αυτά που απαντούν κατά τη γνώμη μου στο ερώτημα για το ποιος φέρει τη λύση του παραπάνω προβλήματος. Και είναι ακόμη σημαντικότερο το γεγονός ότι διατυπώνονται από ένα φιλόσοφο που κάθε άλλο παρά τη σημαία του θεϊστή φέρει.

Γιούργκεν Χάμπερμας πάπας Βενέδικτος ΙΣΤ', Η διαλεκτική της εκκοσμίκευσης, Λόγος και θρησκεία, Εκδόσεις Εστία

Γιούργκεν Χάμπερμας – πάπας Βενέδικτος ΙΣΤ’, Η διαλεκτική της εκκοσμίκευσης, Λόγος και θρησκεία, Εκδόσεις Εστία

Στα πλαίσια εκείνης της συζήτησης, η οποία έχει δημοσιευτεί στο βιβλίο: «Γιούργκεν Χάμπερμας – πάπας Βενέδικτος ΙΣΤ’, Η διαλεκτική της εκκοσμίκευσης. Λόγος και θρησκεία», οι δύο συνομιλητές κλήθηκαν να συζητήσουν πάνω στο κρίσιμο ερώτημα αν το φιλελεύθερο κράτος έχει ανάγκη μια προπολιτική θεμελίωση πάνω στη μεταφυσική, τη θρησκεία ή την ηθική. Το αρχικό αυτό ερώτημα έδωσε τροφή για μια εξαιρετικής πυκνότητας και πνευματικού πλούτου συζήτηση.[1] Στη συζήτηση αυτή διατυπώθηκαν από τον Habermas μια σειρά από σημαντικά σύγχρονα ερωτήματα μεταξύ των οποίων: Είναι η δημόσια κουλτούρα του λόγου και της οργανωμένης ελευθερίας δυνατή στη μετα-μεταφυσική εποχή; Η παρακμή της ορθολογικότητας δηλώνει μια ευκαιρία ή μια βαθιά κρίση για την ίδια τη θρησκεία; Πολύ σημαντικά ερωτήματα που η απάντησή τους είναι δύσκολη αλλά ταυτόχρονα πολύ ενδιαφέρουσα και ουσιαστική. Μεταξύ άλλων ο Habermas ξεχώρισε τη θρησκεία ως μια από τις σημαντικότερες πηγές της κουλτούρας και, όπως άλλοι φιλόσοφοι στο παρελθόν, τη διαχώρισε καθώς και την τεράστια πολιτισμική της σημασία από το δόγμα της εκάστοτε ιεραρχίας.

Συμμετέχοντας την ίδια περίοδο στο διάλογο για το Ευρωσύνταγμα, αν θα έπρεπε να αναφέρεται στο Χριστιανισμό ως θεμέλιο της Ευρωπαϊκής ταυτότητας, ο Habermas τόνιζε ότι η ισότιμη καθολικότητα, απ’ την οποία ξεπήδησαν οι ιδέες της ελευθερίας και της κοινωνικής αλληλεγγύης, μιας αυτόνομης συμπεριφοράς της ζωής και της χειραφέτησης, της ατομικής ηθικής της συνείδησης, τα ανθρώπινα δικαιώματα και η δημοκρατία, είναι ο άμεσος κληρονόμος της Ιουδαϊκής ηθικής της δικαιοσύνης και της Χριστιανική ηθικής της αγάπης.[2]

Η απώλεια των παραπάνω αποδεικνύεται στο Δυτικό πολιτισμό στους βίαιους πολέμους του 20ού αιώνα, την αυξανόμενη ηθική παρακμή, και την ανερχόμενη απειλή της βιοτεχνολογίας. Αποδεικνύεται επίσης στην αυξανόμενη σύγκρουση μεταξύ της κοσμικής Δύσης και των περισσότερο παραδοσιακών, θρησκευτικών πολιτισμών και ειδικότερα του Ισλάμ. «Bλέπω –τονίζει ο Habermas– τις έντονες συμπλοκές με ‘ισχυρές’ παραδόσεις άλλων πολιτισμών σαν μια ευκαιρία να γίνουμε περισσότερο ενήμεροι των δικών μας ριζών, ως εκ τούτου επίσης της ριζότητάς μας στην Ιουδαιο-Χριστιανική παράδοση. […] Αυτή η ώθηση στην αντανάκλαση δεν εμποδίζει την κατανόηση ανάμεσα στους πολιτισμούς, αντίθετα την καθιστά εφικτή»[3].


[1] Οι σχετικές πληροφορίες είναι παρμένες απ’ το http://www.greekbooks.gr/books/thriskia/i-dialektiki-tis-ekkosmikefsis.product
[2] Πρβλ. Habermas, J., «A Conversation about God and the World» στο Time of Transitions, (Cambridge: Polity Press, 2006), σ. 155.
[3] Πρβλ. ό.π., σ. 157.

Ο Κωστής Κοσμέας είναι Κοινωνικός Επιστήμονας, M.Sc. στην Πολιτική Επιστήμη και Ιστορία.

One thought on “Ο Χριστιανισμός μπροστά στην πολυπολιτισμικότητα. Του Κωστή Κοσμέα

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.